1. Wprowadzenie
Abstrahując od oceny ważności orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego w obecnej sytuacji prawnej tego organu – wydał on orzeczenie o Sygn. akt P 10/16 dotyczące zasad nabycia przez zasiedzenie służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu. Wyrok ma duże znaczenie praktyczne dla inwestycji infrastrukturalnych, w szczególności w zakresie energetyki, gazownictwa, telekomunikacji, wodociągów ciepłociągów, itd. – a więc dla obszarów, z którymi inżynierowie budownictwa stykają się na co dzień.
Decyzja TK rozstrzyga spory dotyczące tego, czy przedsiębiorstwa przesyłowe mogą powoływać się na zasiedzenie służebności w sytuacji, gdy infrastruktura została posadowiona na prywatnych nieruchomościach jeszcze w czasach, gdy w polskim prawie nie istniała instytucja służebności przesyłu.
2. Tło sprawy: skąd wziął się problem „dawnych zasiedzeń”
Instytucja służebności przesyłu została wprowadzona do kodeksu cywilnego dopiero w 2008 roku. Przed tą datą przedsiębiorstwa energetyczne, gazowe czy telekomunikacyjne korzystały z cudzych nieruchomości głównie na podstawie:
- służebności gruntowych,
- decyzji administracyjnych,
- „utrwalonej praktyki” z czasów PRL,
- lub bez żadnego formalnego tytułu prawnego.
Po wejściu w życie nowych przepisów wiele przedsiębiorstw zaczęło twierdzić, że skoro korzystają z infrastruktury od kilkudziesięciu lat, to nabyły prawo do służebności przez zasiedzenie.
Z punktu widzenia inżyniera budownictwa kluczowe jest rozróżnienie, na które wskazał Trybunał. W procesach sądowych przedsiębiorstwa przesyłowe często argumentowały, że skoro posiadają pozwolenie na budowę (wydane np. w latach 70. czy 80.) i inwestycja została odebrana technicznie, to działali legalnie, co otwierało drogę do zasiedzenia służebności w dobrej wierze.
Trybunał Konstytucyjny wyraźnie rozdzielił sferę prawa budowlanego od sfery prawa własności. Orzekł, że:
- Legalizacja techniczna (pozwolenie na budowę): Potwierdza jedynie zgodność obiektu z ówczesnymi normami i sztuką budowlaną.
- Tytuł prawny do wejścia w teren: Wymagał w tamtym okresie (PRL) wydania odrębnej decyzji administracyjnej o charakterze wywłaszczeniowym (np. na podstawie art. 35 ustawy z 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości).
Istotą wyroku jest stwierdzenie, że przedsiębiorstwo nie może nabyć służebności przez zasiedzenie, jeśli pominęło tę drugą ścieżkę – czyli nie uzyskało decyzji administracyjnej ograniczającej prawo własności gruntu, mimo że przepisy na to pozwalały. Samowolne zajęcie terenu – nawet przy posiadaniu pozwolenia na budowę samej sieci – nie może być “nagradzane” przez instytucję zasiedzenia.
3. Kluczowe pytanie prawne
Czy zasiedzieć można coś, co przez większość okresu korzystania… formalnie nie istniało?
Czyli:
Czy można zasiedzieć służebność przesyłu, powołując się na okres przed rokiem 2008, gdy przepisy znały jedynie służebność gruntową, nieprzystającą funkcjonalnie do dzisiejszych realiów infrastrukturalnych?
4. Co orzekł Trybunał Konstytucyjny
Trybunał jednoznacznie stwierdził, że:
1) Przedsiębiorca przesyłowy ani Skarb Państwa NIE mogą nabyć przez zasiedzenie służebności odpowiadającej treścią służebności przesyłu, jeśli większość okresu zasiedzenia przypada na czas przed 3 sierpnia 2008 r.
Innymi słowy:
„Dawne korzystanie” nie może być automatycznie „przeliczone” na współczesne prawo rzeczowe.
Cytując część orzeczenia:
“W związku z tym Trybunał uznał, że art. 292 w związku z art. 285 § 1 i 2 k.c., rozumiane w ten sposób, że umożliwiają nabycie przez przedsiębiorcę przesyłowego lub Skarb Państwa, przed wejściem w życie art. 3051-3054 k.c., w drodze zasiedzenia służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu, w sytuacji, w której nie została wydana decyzja na podstawie:
- art. 35 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczenia nieruchomości,
- art. 70 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczeniu nieruchomości,
- lub art. 124 ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami,
są niezgodne z art. 21 ust. 1, art. 64 ust. 2 i 3 w związku z art. 31 ust. 3 oraz art. 2 Konstytucji.“
2) Właściciel nieruchomości musi być chroniony przed uznawaniem takich zasiedzeń z mocą wsteczną
TK wskazał, że nadmierne uprzywilejowanie przedsiębiorstw przesyłowych naruszałoby:
- prawo własności właścicieli działek (art. 21 i 64 Konstytucji),
- zasadę ochrony zaufania do prawa,
- zasadę proporcjonalności.
Orzeczenie w praktyce blokuje możliwość powoływania się na zasiedzenie w ogromnej liczbie przypadków, w których urządzenia przesyłowe funkcjonują od lat 60., 70. czy 80. XX w.
5. Znaczenie orzeczenia dla praktyki inżynierskiej
Wyrok TK ma bardzo konkretne skutki dla projektowania, modernizacji i utrzymania infrastruktury.
1) Konieczność porządkowania stanu prawnego urządzeń przesyłowych
Przedsiębiorstwa przesyłowe mogą potrzebować:
- ustanowienia służebności przesyłu za wynagrodzeniem,
- uzyskania zgód właścicieli,
- zawierania nowych umów,
- aktualizacji dokumentacji projektowej i geodezyjnej.
2) Możliwe roszczenia właścicieli nieruchomości
Właściciele, na których działkach znajdują się słupy, gazociągi czy sieci, mogą:
- kwestionować istnienie tytułu prawnego,
- żądać wynagrodzenia za korzystanie,
- domagać się uregulowania służebności.
W praktyce może to dotyczyć setek tysięcy nieruchomości w kraju.
3) Wpływ na procedury inwestycyjne
Podczas:
- przebudów sieci,
- modernizacji,
- remontów,
- lub przenoszenia urządzeń przesyłowych
konieczne może być szczególnie dokładne sprawdzanie tytułu do dysponowania nieruchomością na cele budowlane.
Dla członków Izby Inżynierów Budownictwa wyrok ten ma więc wymiar wysoce praktyczny, wykraczający poza sale sądowe, np.:
- Weryfikacja dokumentacji przy modernizacjach: Przy projektowaniu przebudowy lub remontu istniejących sieci, inżynierowie mogą napotkać większy opór ze strony właścicieli gruntów. Inwestorzy (gestorzy sieci) nie będą już mogli tak łatwo zasłaniać się “zasiedzeniem”, co może wymusić konieczność negocjacji i zawierania nowych umów służebności przed wejściem w teren.
- Analiza stanu prawnego: Podczas przygotowywania inwestycji liniowych, samo sprawdzenie, czy istniejąca sieć jest naniesiona na mapę zasadniczą, może okazać się niewystarczające. Ryzyko roszczeń ze strony właścicieli gruntów w stosunku do “starej” infrastruktury znacząco wzrasta.
6. Podsumowanie
Trybunał Konstytucyjny w swoim orzeczeniu jednoznacznie przesądził, że przedsiębiorstwa przesyłowe nie mogą nabywać służebności przesyłu „wstecz”, poprzez zasiedzenie okresu sprzed 2008 r. Wyrok ten ma fundamentalne znaczenie dla całej branży infrastrukturalnej — zarówno po stronie właścicieli nieruchomości, jak i inwestorów oraz projektantów.
Ujednolicenie podejścia sądów oraz zwiększona ochrona prawa własności zmienią praktykę prowadzenia inwestycji przesyłowych i wymuszą bardziej przejrzyste regulowanie stanu prawnego urządzeń już istniejących.